Door Sarah Meuleman

Charlotte Dumas wijst naar haar telefoon. Rineke Dijkstra belt om een afspraak te maken voor de fotoshoot. Ze trekken samen naar het strand en het bos. Dumas lacht. ‘Ik zei nog; dat wordt een foto van mij in badpak op het strand en Rineke in het bos met een stok in haar mond!’

De verschillen in een notendop. Rineke Dijkstra (51) werd begin jaren negentig beroemd met haar portretten van pubers op het strand. Charlotte Dumas (33) fotografeert uitsluitend dieren. Beiden studeerden aan de Amsterdamse Rietveld Academie. In 2005 en 2006 organiseerde het Stedelijk Museum Dijkstra’s reizende mid-career expositie, Dumas stelde in 2009 in fotografiemuseum Foam in Amsterdam haar eerste overzichtstentoonstelling samen.

In jeans, op witte sneakers dartelt Dumas door haar atelier. Ze is klein en energiek, met een vastberaden blik. Op de muren afdrukken van haar foto’s: een tijger languit op een rots, een hond die bedachtzaam langs de lens tuurt, een paard met hangend hoofd. Dumas: ‘Ik ben gefascineerd door dieren die een functie vervullen voor de mens. We richten ze af, we trainen ze. Mijn eerste serie ging over politiehonden. Die dieren worden getemd om vervolgens op commando agressief te zijn: een interessante paradox.’

Inspiratie put ze uit de schilderkunst waar ‘haar’ dieren een rol spelen; als mythe en metafoor: de strijdvaardige paarden van Uccello, de trotse tijgers van Delacroix. Dumas: ‘Die grote romantische tableaus, daar kan ik uren naar kijken. De overvloed en dynamiek die ze uitstralen. En vooral: die paardenbillen!’

Charlotte Dumas is geboren in Vlaardingen, wilde eigenlijk dierenarts worden en fotografeerde op haar zevende al met een goedkope klikklakcamera de honden van de buren. Het duurde even voordat ze haar persoonlijke fascinatie in haar werk durfde te gebruiken. Dumas: ‘Lange tijd had ik het gevoel dat ik met gewichtiger zaken bezig moest zijn. Dieren als onderwerp: het neigt naar het zoete, het frivole. De term “dierenportret” heeft me jarenlang rillingen bezorgd. Als mensen mijn werk zo omschreven, ging ik dat ontkennen. Ik wilde me verdedigen, wilde uitleggen dat het eerder gaat over het portret dan over wat er precies is afgebeeld.’

Ze zucht: ‘Eigenlijk wilde ik er zeker van zijn dat mijn werk serieus genomen werd. Het heeft tijd gekost en het opbouwen van een oeuvre om te kunnen zeggen VERZOEK DUMAS: ja, ik maak portretten van dieren.’

Fotograferen is voor Dumas kijken en wachten, veel wachten. Ze werkt vaak hurkend; op ooghoogte van haar onderwerp: ‘Ik wil het dier in de ogen kijken. Het moet weten dat ik er ben; dan pas wordt het een portret.’ Soms verstrijken er tientallen minuten zonder een druk op de knop. Dumas: ‘Door een zoeker kijken is ook letterlijk zoeken, naar dat ene beeld. Ik druk heel spaarzaam af. Er moet iets ontstaan tussen het dier en mij. Een magisch soort intimiteit. Je voelt intuïtief wanneer die er is.’

Ook Rineke Dijkstra probeert dat ene beeld te vangen. Ze maakt niet meer dan vijftien opnames per sessie. Dijkstra: ‘Alle goede kunst is precies. Dat ene beeld ontstaat als een model zichzelf durft te zijn, in een moment van opperste concentratie tussen model en fotograaf.’ Ze focust op mensen in een periode van transformatie: puberende jongens en meisjes, net bevallen vrouwen met hun baby’s, Portugese toreadors vlak na de strijd, jonge Israëlische soldaten. De vorm is bedrieglijk eenvoudig: de modellen staan netjes gecentreerd in beeld en kijken recht in de lens. Vaak schuchter, kwetsbaar, puur.

Aan de muren van haar Amsterdamse atelier geen ingelijste Dijkstra’s: het is er sober en functioneel. Een Hema-waterkoker op de grond, een kast vol vakjes en dozen met jaartallen. De helft van de kast is nog leeg. Ze zit aan een rechthoekig bureau waar de kartonnen verpakking omheen is gebleven. ‘Ik vind het mooier zo.’

Dijkstra is geboren in Sittard en wilde als jong meisje, net als Dumas, dierenarts worden. Tot ze verslingerd raakte aan de camera. Hele vakanties heeft ze beleefd door het kader van de zoeker. ‘Het was toen nog vooral: iemand fotograferen en dan heel hard wegrennen!’
Die schroom verdween. Ze studeerde af aan de kunstacademie en maakte portretten in opdracht van kranten en tijdschriften. Na zeven jaar kreeg ze schoon genoeg van die van-de-hak-op-de-takklussen en ging persoonlijker werk maken.

Dat werk hangt inmiddels in de grote internationale musea, zoals Tate Modern in Londen en het Museum of Modern Art in New York. Dijkstra’s foto’s behoren tot de meest gekopieerde ter wereld. ‘Fotografie is tegenwoordig veel van hetzelfde. Ik heb eens een serie op straat gemaakt en die is daarna zo vaak nagedaan. Beter dan ik het zou kunnen! Dan stop ik daar meteen mee. Ik moet verder.’

Met haar lange donkerbruine haar en verlegen glimlach heeft Dijkstra iets weg van de jonge meisjes die ze graag portretteert. Ze praat voorzichtig, met zinnen die vaak eindigen voordat ze zijn afgemaakt. Alsof ze het belangrijkste liever ongezegd laat. Dijkstra: ‘Ik denk dat je bij een portret het gevoel wilt hebben dat je naar een geheim kijkt. Je hoeft niet alles te weten. Tegenwoordig heeft iedereen een fotogezicht. We hebben een beeld van hoe we er op een foto uit willen zien. Die pose interesseert me niet, ik ben op zoek naar een houding die onbewust ontstaat. Als een beeld te geconstrueerd is, laat het geen ruimte over voor verbeelding. Pas als het masker wegvalt, ontstaat er magie, iets waar je niet de vinger op kunt leggen.’

Het vastleggen van dat ene beeld heeft flink wat voeten in de aarde. Dijkstra: ‘Technisch gezien ben ik allesbehalve flexibel. Ik werk met een ouderwetse platencamera, een log ding. Als ik een goede blik zie, kan ik niet meteen afdrukken. Ik moet eerst scherpstellen, plaat erin doen, diafragma bepalen; het duurt even voordat ik de foto daadwerkelijk maak.’

Al die tijd moet het model die blik zien vast te houden. Het ultrakorte ‘decisive moment’, dat fotograaf Cartier-Bresson bejubelde, wordt door Dijkstra kunstmatig verlengd. Is er dan nog wel sprake van authenticiteit? Dijkstra: ‘Ik kies een moment dat ontstaat en creëer daar vervolgens iets mee. Vergelijk het met een schildersmodel. Op een zeker moment ziet de schilder een pose die hij wil vasthouden. Juist door dat moment uit te rekken, ontstaat er een mooi soort verstilling. Ik hou van dat langzame. Een beeld moet zich kunnen inbedden. Elke foto is voor de eeuwigheid.’

Ook de portretten van Dumas hebben die verstilling. Haar turende dieren kijken vaak net naast de lens, alsof je ze treft tijdens een moment van bezinning. Dumas: ‘Dat bedachtzame vind ik belangrijk. Het geeft je als kijker ruimte en rust. Het werkt troostend.’

Zowel Dijkstra als Dumas isoleren hun onderwerp. De omgeving is neutraal: een strand in grijstinten, een natte rots, een lege hal. Anonieme achtergronden. Dijkstra: ‘Die rust is essentieel. Door bijzaken buiten het frame te houden, heb je meer controle over wat je kijkers te zien krijgen. Mijn foto’s zijn verhalen: eerst zie je het grote plaatje en langzaam word je in de details gezogen. Een neutrale achtergrond maakt de kleinste dingen betekenisvol: een gek plooitje in de huid, een haartje dat net de andere kant opzwiept. Soberheid maakt een beeld universeel. Iedereen kan zich eraan spiegelen.’

Lukt dat ook met dieren? Dumas portretteert ze als solisten met een waardigheid en esthetiek die doet denken aan een staatsieportret. ‘Ik houd niet van het woord esthetiek. Het heeft iets goedkoops. Kijk, ik kan makkelijk analyseren waarom dit een mooie foto is.’ Ze wijst naar haar portret van een donkerbruin renpaard. ‘Mijn onderwerp staat centraal, de kleuren zijn ton sur ton, doordat het paard nat is zie je de schedel goed en krijgt de figuur iets sculpturaals. Het beeld lijkt in evenwicht. Maar inhoudelijk zie je iets anders. Dit is geen netjes geborsteld paard. Je ziet het zweet, de uitputting van de race. Ik hou juist van dat rauwe randje. De dieren die ik fotografeer dragen een verleden met zich mee, en dat voel je.’

Hoe menselijk zijn de dieren van Dumas? Ze glimlacht. ‘Een dier is abstracter dan een mens, maar concreet genoeg om je mee te indentificeren. Als ik zo’n wolf opgekruld zie liggen, denk ik: hè, lekker warm. Als ik een mens zie, wil ik weten: wie is het, waar komt ze vandaan?’ Ze denkt na: ‘Ja, kijken naar een dier vind ik minder intimiderend dan kijken naar een mens.’

Ondanks het verschil in onderwerpkeuze, heeft Dumas affiniteit met het werk van Dijkstra: ‘Ik herken de no-nonsense-aanpak. Ze blijft dicht bij zichzelf. Je voelt de warmte die ze koestert voor haar onderwerp. Het is nooit afstandelijk.’ Die warmte is voor Dijkstra een voorwaarde: ‘Ik probeer altijd mijn genegenheid voor het model over te brengen. Fotograferen is een omarming. Iedereen vindt het fijn om aandacht te krijgen. Als je voor zo’n lens staat, vindt iemand jou de moeite waard. Heerlijk, toch? Voor mij zijn fotosessies kortstondige vriendschappen.’

De foto’s van Dijkstra en Dumas verraden niet meteen de lange zoektocht naar het perfecte model. Op een tafel in het atelier van Dumas glimt een berg polaroids van honden en paarden die meedingen naar een plekje in haar oeuvre. Welke dieren ze eruit pikt, is moeilijk te zeggen. ‘Ze moeten natuurlijk fotogeniek zijn. En er moet een click zijn.’ Haast verontschuldigend: ‘Ik geloof dat ik toch steeds uitkom bij de dieren die wat zwaarder op de hand zijn.’

Dijkstra is soms maanden bezig om de juiste modellen te vinden: ‘Het scouten en casten is belangrijk. En ik ben er goed in, geloof ik.’ Voor haar meest recente tentoonstelling, The Krazy House, een combinatie van videowerk en foto’s, struinde ze de discotheken van Liverpool af. ‘Leuk is het niet altijd. Stond ik daar weer in het midden van de nacht tussen de dansende tieners. Avonden gingen voorbij zonder dat ik iemand vond. Maar als ik dan de juiste persoon zie, kan ik helemaal opgewonden raken. Het is een kriebel, een soort verliefdheid.’

In Dijkstra’s haar oeuvre keren de jongeren steeds terug. Ook voor The Krazy House zocht ze tieners en begin twintigers die wilden dansen voor haar videocamera. ‘Jonge mensen zitten nog vol verlangen naar wat komen gaat, maar zijn zich minder bewust van zichzelf dan volwassenen. Ik zoek naar onbevangenheid; zij zoeken zich een houding. De spanning tussen hoe iemand zich wil presenteren en hoe iemand overkomt, maakt of breekt het beeld.’ Is haar aanpak bij het filmen anders dan bij het fotograferen? ‘Niet wezenlijk. Net als bij de foto’s moeten mijn modellen iets durven loslaten. Ze moeten bereid zijn zich over te geven. Dat kan alleen als ze me vertrouwen. Het is tegenstrijdig: aan de ene kant wil ik dat ze de camera vergeten, tegelijkertijd is mijn aanwezigheid essentieel. Ik kan niet zomaar de kamer uitlopen; ze doen het toch voor mij!’

De keuze valt bij Dijkstra vaker op meisjes dan op jongens. ‘Vrouwen zijn wezens die zich gedragen als wezens naar wie gekeken wordt, schreef John Berger. En zo is het precies. Meisjes zijn gewoon interessanter.’

Zoals Nicky. Op een van de witte wanden in het atelier staat ze te dansen. Eerst bedeesd heen en weer deinend, met grote mascara-ogen die verlegen naar boven kijken. Langzaam krijgt ze het rime te pakken en het deinen wordt dansen. Ontroerend is het om die overgang te zien. En bijzonder om ongegeneerd te staren naar dat meisje in haar eigen wereld. Dijkstra: ‘Dat is het mooie aan fotograferen. Diane Arbus zei het al: je hebt het perfecte alibi om naar binnen te kijken.’ Dumas bekent: ‘Zodra ik door een lens kijk, ben ik er eigenlijk niet meer. Ik ben onzichtbaar. Ik voel me sterk en weet wat ik doen moet. De camera geeft me het lef om te doen wat ik anders niet durf.’

Door Sarah Meuleman

Interviews zÌjn ook vervelend. Na een carrière van drie decennia heb je het wel gezien. Moet je weer opdraven in een speciaal gereserveerde vijfsterrenhotelkamer om je over te geven aan de quasi-belangstelling van de zoveelste journalist. Die ook nog eens schrijft voor een blad waar je de naam niet van kunt uitspreken. Nee, dan liever een fiets huren en lekker slingeren langs de Amsterdamse grachtenÖ

Althans, zo denkt Nick Cave erover en hij steekt het niet onder stoelen of banken. De vijftigjarige dichter, schrijver en muzikant zit kaarsrecht tegenover me. Strak in het pak, de armen gekruist. Hij is ieler dan je zou verwachten: spillebenen in een perfect gesneden broek, een smal, haast doorschijnend wit gezicht, gitzwart geverfde haren en koele blauwe ogen. Nee dank je, geen koffie, geen thee. Gewoon zo snel mogelijk afhandelen. Dit is de man die in een songtekst schreef: ‘If ya wanna talk to me about Love ‘n’ Pain consult my ulcer / He’d be happy to co-operate.’

Journalisten zijn volgens Cave behept met een chronisch gebrek aan verbeelding. Dat leidt hij af uit de stereotiepe wijze waarop hij de afgelopen vijftien jaar is neergezet. Er zit wat in. Sinds tijden staat een interview met Cave garant voor het verhaal van de woeste wildebras die zich bekeerde tot brave huisvader. Ontsnapt uit de borrelende junkie-onderbuik van de samenleving, overgeleverd aan het keurig nine-to-five kantoor-en-huis-bestaan. En dus, zo gonst soms tussen de regels door: een gesneuveld talent, een gecorrumpeerd genie. ‘Je kunt net zo goed copy-pasten,’ laat hij me weten. ‘Want ik weet wat je wilt horen en wat je zult schrijven.’ Het is even stil. ‘Prima,’ zeg ik monter. ‘Zullen we dan maar een eind fietsen?’

Hij lacht. En als Cave lacht, gebeurt er iets: de grote man met de ernstige druipsnor wordt haast een jochie. Je kunt gerust de spot met hem drijven. Sterker nog: hij doet het zèlf op zijn onlangs verschenen album Dig Lazarus, Dig!!! En in de korte zwart-wit promotiefilmpjes die op YouTube te bekijken zijn. Verkleed als Houdini verricht hij dubieuze wonderen van het kaliber Ouijabord en zwevende tafel. Frappant hoe de ‘hogepriester van de punkrock’, die in zijn teksten zo graag flirt met het religieuze, ineens een loopje neemt met spiritualiteit.

Lachen met Nick Cave. Tot vandaag leek het vrij onwaarschijnlijk, en toch… ‘Die lichtere kant van me was er altijd. Luister, ik heb een paar duistere platen gemaakt, dat zal ik niet ontkennen. Maar helaas overschaduwen die de rest van mijn oeuvre. Neem mijn nummers met The Birthday Party. Die worden omschreven als venijnig en wreed. Onzin. Eigenlijk zijn ze verrekte speels!’

Nick Cave wordt te serieus genomen?

‘Ja, ik denk dat het publiek wat ik in het verleden heb gedaan te serieus heeft genomen. Ik schrijf veel vanuit een komische intentie. Ik ben een van de weinige muzikanten die nadrukkelijk proberen om grappige liedjes te schrijven. Echt waar! Ik doe mijn best om leuk te zijn, ga er speciaal voor zitten en grinnik om mijn eigen teksten.’ Hij doet het voor: zijn knokige vingers met drie loodzware gouden ringen krabbelend in een denkbeeldig schriftje. ‘Het is frustrerend dat zoiets niet wordt gehoord.’

Hoe verklaar je dat?

‘Tja, misschien ben ik gewoon geen grappig type. Ik weet het niet. Ik ben helaas geboren met die lugubere klankkleur in mijn stem. Als ik iets vrolijks zing, lijkt het al gauw naargeestig. Maar zo geef ik je toch weer het beeld van die droevige clown. Damn!’

Gruwel en poëzie

Nicholas Edward Cave was twee jaar oud en woonde met zijn moeder en vader, een bibliothecaresse en een leraar, in het Australische dorpje Warracknabeal. Net als zijn vier grote broers wilde hij over het ijzeren hek in de tuin klauteren. Hij probeerde het, maar tuimelde naar beneden en sneed zijn hoofd aan een steen. Cave: ‘Ik vertel je dit omdat het ‘t begin was van een eindeloze reeks ongelukken, kloven, butsen en builen aan m’n hoofd. Het ging zelfs zo ver dat mijn moeder, toen ik voor de zoveelste keer met een bloedend hoofd binnen wandelde, krijste: “Nicholas! Ik heb de vloer net gedweild!”‘ Hij lacht uitbundig. Gruwel en poÎzie; een magische combinatie in de teksten van Cave. Moeiteloos verweeft hij het lieflijke met het duistere: ‘She leaned herself against a fence / Just for a kiss or two / And with a little pen-knife held in her hand / She plugged him through and through.’

Cave was, zo vertelt hij, een onmogelijke puber. Op zijn dertiende werd hij wegens wangedrag van de middelbare school gestuurd. Samen met vriend Mick Harvey richtte hij The Boys Next Door op, later The Birthday Party. Misleidend brave namen voor een gewelddadig punkrockbandje. Over optredens uit die tijd doen de wildste verhalen de ronde: verwoeste popzalen, kabels die door fans werden doorgekauwd, boze feministen die met gebroken flessen het podium op stormden. Broodjes aap of realiteit? Cave haalt zijn schouders op. ‘Doet het ertoe? Soms is de mythe mooier dan de werkelijkheid.’

In de jaren tachtig verhuisde Cave naar Berlijn waar hij furore maakte met zijn Bad Seeds. Hij schreef een filmscript en voltooide zijn debuutroman And The Ass Saw The Angel (1989), die lovend werd ontvangen. Inmiddels staan er veertien albums op zijn naam, live albums en verzameld werk niet meegerekend. Dan weer met The Bad Seeds of in zijn jongste formatie Grinderman. Maar altijd schrijft Cave de teksten.

Je noemt jezelf gedreven door woorden.

‘Ik heb een aangeboren talent voor woorden. Kijk, alles wat ik weet over muziek, heb ik mezelf aangeleerd. Maar die woorden, die waren er altijd. Ik herinner me dat ik een jaar of acht was en een boek van Edgar Rice Burroughs las, over Tarzan. Er stond een passage in over een leeuw die zijn staart heen en weer bewoog.’ Met zijn handen maakt hij een kronkelbeweging in de lucht. ‘”Spasmodic“, stond er geschreven. Ik wist toen niet wat het woord betekende, maar ik herinner me een tastbaar en overrompelend gevoel van opwinding toen ik het las. Het woord greep me. Dat moment wasÖ een bescheiden openbaring.’

Ooit zei je: ‘Mijn nummers weten meer over mij dan ikzelf.’

‘Dat is zeker zo. Mijn nummers zijn altijd intens persoonlijk. Zelfs mijn meest verhalende nummers. Ik heb het talent om, nee, laat ik het anders zeggen: je hebt artiesten die kunnen intunen op wat er in de maatschappij speelt. Nina Simone, bijvoorbeeld, schreef een paar prachtige nummers over de Black Experience. Bruce Spingsteen, Radiohead, dat soort gasten verwoorden in hun songs een collectieve vibe. Ik heb geen fucking idee. Ik kan alleen maar schrijven over mezelf en om mezelf naar boven te stuwen in deze wereld.’

Goddelijke ambities?

‘To-taal niet! Zie het als een vlot dat je hier op, hoe noem je zoiets, de gracht laat drijven. Het zal zinken, tenzij je er een rubberen band omheen zet. Die rubberen band; dat is muziek schrijven voor mij. Het houdt me drijvende.’ Hij kijkt uit het raam. ‘Ik heb het gevoel dat mijn liedjes me troosten. Dat ze me verzorgen. Vooral de meest donkere. Ken je “Nobody’s Baby Now?” Dat eerste couplet; daar ben ik trots op.’ Hij tikt met zijn wijsvinger en reciteert: ‘I’ve searched the holy books / I tried to unravel the mystery of Jesus Christ, the saviour / I’ve read the poets and the analysts / Searched through the books on human behaviour / I travelled this world around / For an answer that refused to be found / I don’t know why and I don’t know how / But she’s nobody’s baby now.’

Sokkel

Nick Cave spreekt verrassend hortend, stotend, bedachtzaam. Hij tast voortdurend de taal af, op zoek naar de perfecte verwoording. Soms kijkt hij me zoekend aan, alsof ik hem aan dat ene woord zal helpen. Hij vertelt over de liefde, zijn vrouw en vier kinderen (van drie vrouwen). Hoe liefdesverdriet zich vertaalt in sterke nummers. Hoe hij jarenlang een heilige missie had: het schrijven van het ultieme liefdesliedje dat de eeuwigheid zou trotseren. ‘Ik wilde een nummer schrijven met een tekst, zo diep verweven met het leven zelf, dat het effect op de luisteraar universeel zou zijn. Ik had een beeld voor ogen: een jongen en een meisje zitten in een auto, ze zijn verliefd en dan komt d·t nummer op de radio en het is alleen nog maar oh baby, begrijp je? Oh baby! Ach,’ snel wimpelt hij z’n woorden weg. ‘Dat klinkt ook veel te ambitieus. Zo ben ik niet. Ik heb een enorme creatieve drive, maar geen ambitie. Ik leef van het ene project in het andere. Ik stort me ergens op, alsof m’n leven ervan afhangt, en als het klaar is: weg ermee! Dan kan het me geen reet meer schelen. Ik ben niet iemand die genoegzaam z’n oude platen zit te beluisteren.’

Geen heimwee naar de woelige tijden?

‘Ik ben niet sentimenteel over het verleden. Weet je, het was ronduit vreselijk vroeger in de studio met de Bad Seeds. Zo volkomen fucked up. Ik was een junkie. Het kostte me een week om mezelf samen te rapen om ÈÈn lullige zin te zingen.’ Dan, met schalkse glimlach: ‘Ach, ik deed andere dingen toen, behalve zingen. Maar tegenwoordig is het een feest met de Bad Seeds. We hebben ontzettend veel plezier gehad bij de opnamen van Dig Lazarus Dig!!! Misschien omdat het allemaal niet meer zo nodig hoeft.’

Gezond, getrouwd, succesvol: wat wil een mens nog meer.

‘Een standbeeld; ik wil een joekel van een standbeeld plaatsen in mijn Australische geboortedorp. Midden op het dorpsplein: een bronzen beeld van mezelf, naakt op een paard en dat alles op een enorme sokkel.’

En waarom zou een bescheiden man zoiets willen?

Bloedserieus: ‘Genoegdoening. Wraak op dat kleine dorp waar mijn vader en moeder een vreselijke tijd hebben gehad. Mijn moeder noemde het Warrackna-bloody-beal. Mijn vader probeerden er toneellessen op te zetten, maar dat werd niet gewaardeerd. Ze werden niet geaccepteerd, waren te arty. In Australie word je genadeloos geveld als je je kop boven het maaiveld durft uit te steken. Ik heb een hekel aan die bekrompen mentaliteit. Het standbeeld zal gigantisch zijn en het zal altijd blijven bestaan. Ook na de Apocalyps.’

Toch een tikje ambitieus misschien?

‘Okay, misschien ben ik ambitieuzer dan ik zelf wil toegeven. Laten we het erop houden dat ik een gedreven waanzinnige ben met een heel laag zelfvertrouwen. En dat zijn we in essentie allemaal, niet?’

Zelfs als vijftiger.

‘Het heeft zo z’n voordelen. Sinds ik vijftig ben geworden, beleef ik een boost van seksualiteit. Een erotische eruptie. En dat heeft niet alleen te maken met tieten kijken. Het is een opwindende blik op alles, op het leven. Alles is sensualized.’ Hij kijkt me fronsend aan. ‘Is dat een woord? Misschien komt het omdat ik tot mijn veertigste drugsverslaafd was en nu pas nuchter door het leven ga. Ik gebruik niet meer, drink niet meer, ben zelfs gestopt met roken. Dat was pas lastig. Toch denk ik dat het de leeftijd is: Gods sadistische spelletje om je, wanneer de fysieke aftakeling nadert, te overstelpen met een overdosis onversneden levenslust. Maar ach, over een paar jaar zal het wel weer als een pudding in elkaar zakken.’

Zie je jezelf nog muziek maken op je zeventigste?

‘No way! Ik vind dat een heleboel bands op leeftijd zouden moeten stoppen. Ik zie muzikanten die vroeger prachtige dingen hebben gemaakt, alleen nog maar shit produceren. Dat wil ik niet meemaken. Zoals ik het nu zie, ga ik netjes op mijn zestigste met pensioen. Ik denk dat het de beste manier is: de minst genante en meest eerlijke.’

Dan spreek ik je over tien jaar nog eens.

‘En dan denk ik er vast heel anders over.’ Zijn ogen glinsteren en hij zet zijn ernstige druipsnor aan een volgend kopje thee.

Kaarsrecht en afstandelijk of glunderend en aimabel: Nick Cave houdt altijd iets onpeilbaars. Iets tartends dat als een schild over hem heen ligt. Dat standbeeld, daar bestaat in ieder geval een maquette van: een aluminium beeld van de smalle man in lendendoek op een steigerend paard. Klaar om de Apocalyps te trotseren. Een beetje Jezus, een beetje Hercules. Nick Cave wil minder serieus genomen worden. Maar dan wèl op een enorme sokkel en tot in de eeuwigheid, graag.

© Sarah Meuleman | Vrij Nederland, 2008

Door Sarah Meuleman

Het is kil en het regent hard. Op het duistere industrieterrein rennen enkele mensen voorbij in joggingbroek of regenjas. De inhoud van een touringcar strompelt op metershoge hakken door de plassen naar de entree. Vooralsnog geen spoor van sexy. Of toch, een man in doorweekte poncho drukt een zakje in m´n hand: ‘Hier, bitch!’ Het zijn tientallen flyers van feesten die Kinky Dreams, Xtra Large, Close2Heaven en Scandal de Luxe heten.In minuscuul rokje van piepend plastic en half ontbloot bovenlijf, sprint ik naar de ingang. Klaar voor een nachtje participerende journalistiek in het Sodom en Gomorra van de Amsterdamse Hemkade. Het voelt een beetje als zondigen met voorbedachte rade. Als de stiekeme seks van vroeger in de krappe toiletten van de middelbare school.

Wasteland was een van de eerste kinky feesten die de stap van underground naar mainstream maakte. Ontstaan in de Amsterdamse homoscene, maar nadrukkelijk toegankelijk voor iedereen die wil en durft. Inmiddels is de concurrentie enorm. Want fetish, de overheersende kledingstijl op dit soort feesten, is in de mode. Porno is niet langer veroordeeld tot de vunzige verborgen hoekjes van de samenleving, maar kan zich tegenwoordig overal vrijelijk manifesteren. Seks als trendy tijdverdrijf. Niet langer alleen op dvd of websites (die hebben juist te maken met respectievelijk terugslag en stagnatie), maar gezellig met elkaar.Onder het motto why not? trekken busladingen nieuwsgierigen naar het feest. Een lange rij bezoekers staat aan te schuiven bij de ingang. Er wordt gelachen en gestript: joggingbroeken en regenjassen worden in tassen gemoffeld, glimmende setjes komen tevoorschijn.De dresscode op Wasteland is strikt: latex, leder, uniform, gothic of naakt, zo staat te lezen op de website. Een vrije vertaling voor de leken: als het maar glimt, glibbert of drilt (liefst alledrie) mag het binnen. Billen, borsten en piemels in alle soorten en maten wandelen voorbij. Sommige bezoekers hebben zich volgens een thema of een specifieke fetish uitgedost. SM-stijl: kettingen, boeien, beulskap. Ook de medische fetish doet het goed: van verpleegsters in strakke witte rokjes met subtiele rode kruisjes op hun blote borsten tot chirurgen in groene tenues met functionele uitsparing in het kruis.

Twee grote vaginavormige deuropeningen geven toegang tot het feest. Maar eerst moeten de zogenaamde doorbitches hun goedkeuring geven. Drie quasi-strenge quasi-politieagentes checken in hun strakke zilveren jurkjes of de gasten wel uitgekleed genoeg zijn. Een subtiel zweepslagje tegen de billen is een go. Bij een van hen zie ik een zwangere buik onder het glitterjurkje. Toch een kleine schok: ook doorbitches krijgen babies. Noch de gemiddelde gast, noch de extravagante doorbitches zijn te beroerd om te poseren voor de camera. Graag, zelfs! En dan meteen, hup, die geile modus in: mond half open, tong eruit, handen op elkaars billen of een leuke schijnpijpbeweging. Iedereen hier heeft genoeg pornofilms gezien om te weten hoe het ‘hoort’. Strike the pornopose! In de media is de toon al jaren geleden gezet: Wasteland is een happening voor freaks, een plek voor excessen. Auteur Tommy Wieringa bezocht het feest een half jaar geleden. Onder het motto ´Doe in Duitsland als de Duitsers´ gaf hij zich helemaal over aan de ´duisternis van grenzeloze mogelijkheden´. In zijn essaybundel De dynamica van de begeerte (2007) beschrijft hij het wilde feest van de zinnen waar ‘duizenden mensen kwamen voor hun specifieke vorm van genot’.

Daar is in de centrale dansruimte opvallend weinig van te merken. Aan de bar groet en zoent iedereen elkaar als in de kroeg. ‘Johnny, nog een biertje?’ Een gespierde man in opengewerkte string met een beulskap van metalen kralen om zijn hoofd, knikt. ‘Lekker!’ De door Wieringa beschreven prachtige, glanzende lichamen zie ik nauwelijks. Wat overheerst zijn bierbuiken in spandex ondergoed, hangborsten in latex corset. Maar, fotomodel of niet, er wordt naar hartelust gekeken en bekeken. En boven alles blijkt het Hollands gezellig.Misschien kijk ik op de verkeerde plekken. Ik wurm me een weg naar donkerder krochten. In een kamertje achter de dansvloer staat een rij sofa’s. Bezoekers hangen daas over het nepleer. Een man kijkt me aan, het zwarte latex broekje strak om de ballen, een zwijgende vrouw in half open corset op zijn knieen. ‘Ik kom hier al dertien jaar,’ vertelt hij. ‘De sfeer is nog steeds bijzonder. Weet je, hier kun je tenminste écht vrij zijn!’ de woorden zijn z’n mond nog niet uit, of hij haalt een borst uit het korset op zijn schoot en begint fanatiek te zuigen.

Ik wandel verder langs een jazzy champagnebar waar een clown liedjes zingt achter een elektrische piano. Op naar de darkroom waar de ‘echte’ anarchie heerst. ‘It’s over here!’ schreeuwt een matroos enthousiast. Ik wandel met hem het gangetje in. Aan de zijkant staan twee kooien met daarin copulerende bezoekers. Het gangetje leidt naar een kleine, aangebouwde tent. Het is er fris. Een vrouw met ronde billen staat tegen een zwart kruis aangedrukt terwijl een grijzende man in zwart leder haar er met de zweep van langs geeft. Pets! Pets!Niemand let erop. Alle aandacht gaat op dit moment naar het hokje waar een vrouw op een SM-bank ligt, benen wijd in de beugels. Denk het latex weg, het puppyhalsbandje en de ultrahoge hakken en daar ligt je tante. Geen gestroomlijnd pornografisch lichaam, maar het gewone winkel-en-werk-lijf van Truus Braadslee. Om haar heen: tien potige kerels. De ene helft houdt zich bezig met likken, zuigen en binnendringen op elke mogelijke wijze, in elke mogelijke opening. De andere helft kijkt toe. Het zijn vreemde, apathische blikken. Alsof dit alles niet voor hun ogen gebeurde, maar op een televisiescherm. In het hokje ernaast is een mannelijk pijptriootje bezig en neemt een halfnaakte Goliath zijn meisje tegen de springbok aan. In de verte dreunt housemuziek. Dichterbij het repetitieve geklets. Pets! Pets! Fijne regendruppels wurmen zich hier en daar tussen de stukken plastic zeil. Alsof de ‘echte’ buitenwereld in deze droomwerkelijkheid naar binnen wil sijpelen.

Want wat hier ook gebeurt, ‘echt’ wil het maar niet worden.  Wat je ook ziet, het is allemaal show, een spel. Even ‘echt’ en even nep als de elektrische pianomuziek van die clown in de champagnebar. Wat me nog het meest verbaast, is hoe snel de overdosis piemels, borsten en billen went. De ‘vrije’ kledingstijl is dan ook geen schokkende aangelegenheid, maar een nieuwe afspraak waar iedereen zich, onder toezicht van de doorbitches, keurig aan houdt.Iedereen is respectvol naar elkaar, iedereen stelt zich als een brave burger op. Hoezo: geen normen en waarden? Hoezo, om het met Wieringa te zeggen, ‘de trechtervormige hel’ en ‘ontregeling van alle zintuigen’? De regels zijn helder en het verlangen wordt hier juist uitzonderlijk gekanaliseerd. Er zijn zitjes voor zij die geneukt willen worden, kruisvormige SM-werktuigen voor zij die ervan langs willen krijgen, je kunt zweepjes kopen en je struikelt zowat over de gratis condooms. Steeds dezelfde voorspelbare scenario’s spelen zich af. Hoe obsceen ze ook mogen zijn, voor de MTV-generatie, waar ondergetekende deel van uitmaakt, zijn het stereotiepen. Wasteland is een feest van cliche´s, een carnaval van porno. Maar dan beschaafder dan het Limburgse equivalent vaak is. Ja, er wordt geneukt. Ja, er wordt gelikt, gepijpt, geslagen en zelfs gesneden. Maar: het ligt allemaal in de lijn der verwachting. Voorbedacht en gepland. En of het dan nog zo opwindend is?

Om vijf uur ’s ochtends zijg ik neer op het neppluche van de champagnebar. Ontnuchterd. Niks geen ‘uiterste grens van de begeerte’, niks geen ‘kleine dood’. Ik denk aan de stiekeme seks van vroeger in die veel te krappe toiletten van de middelbare school. Toen kon je nog betrapt worden. Niets saaier dan een Duitser in Duitsland. Toch?

© Sarah Meuleman | Vrij Nederland, 11 dec 2007

Door Sarah Meuleman

Zo moet het ongeveer zijn gegaan. Charlotte Rampling (62), Brits actrice en notoir ijskoningin, zit met Juergen Teller (44), gevierd Duits modefotograaf, in een suite van het peperdure Hôtel de Crillon in Parijs om reclamefoto’s te schieten voor een chic kledingmerk. De fotograaf staat klaar om zelf met Rampling te poseren. ‘En nu?’, vraagt Rampling, haar lange ledematen over een antieke sofa gedrappeerd. De fotograaf aarzelt. ‘Nu wil ik je zoenen en je borsten strelen’, zegt hij en heeft meteen spijt van zijn uitspraak. Maar Rampling zwijgt, neemt een trekje van haar sigaret en antwoordt: ‘Okee, ik zeg wel wanneer je moet stoppen’. Juergen Teller feliciteert zichzelf: ‘Ongelooflijk: ik kom er mee weg!’

Zo vertelt Teller het verhaal over zijn eerste fotoshoot met Rampling. Het mondde uit in de broeierige fotoserie Louis XV, vernoemd naar de achtduizend-euro-per-nacht-suite waar de foto´s zijn gemaakt. Door Tellers lens verandert de keurige suite in een glamoureus Sodom en Gomorra. We zien Teller naakt over een piano hangen waarop Rampling lijkt te spelen. Teller naakt en ineengekruld tegen Ramplings borst aangedrukt, als een baby. Teller, weer naakt, plassend in een orchideëenpot. Het zijn decadente plaatjes; soms humoristisch, soms tragisch maar altijd, zoals kenmerkend voor Tellers foto’s, doordenkt met seksualiteit.

Waar anders kon deze Duitse modefotograaf geboren zijn dan in het dorpje met de naam Erlangen? Teller leek voorbestemd om in de snarenzaak van zijn ouders te werken, tot hij allergisch werd voor het materiaal (psychosomatisch, beweert hij later). Hij vervolgde zijn weg in de fotografie. Na een opleiding in Munchen, vertrok Teller naar London waar hij met zijn onconventionele modefoto’s razendsnel carriere maakte. Sinds 1990 geldt Teller, naast die andere ‘fotogod’ Mario Testino, als het lievelingetje van de jetset. Hij schoot campagnes voor ontwerpers als Vivienne Westwood, Yves Saint Laurent en Marc Jacobs. Hij liet als één van de eersten zijn oog vallen op model Kate Moss, omringde zich graag met vrouwelijk schoon en aarzelde niet om dat plezier publiekelijk uit te buiten. Zo riep hij in 1998 in een advertentie would-be fotomodellen op om zich aan zijn voordeur te melden. De bel in huize Teller rinkelde onophoudelijk en in het fotoboek Go Sees: Girls Knocking on My Door zien we honderden smachtende schoonheden, waaronder Eva Herzigova en een jonge Sophie Dahl, op Tellers stoep poseren.

Teller houdt van controversie, zoveel is duidelijk. Hij liet zijn eigen familie poseren voor een dure juwelen-advertentie en stopte Victoria Beckham in een supergrote boodschappentas. Typisch voor Teller is de verwaarloosde, slordige context waarin hij zijn modellen fotografeert: een onderuit gezakt meisje in een sjofele kleedkamer, Kate Moss met tassen en luiers tussen de schappen van een supermarkt. Daardoor lijken zijn foto’s op het eerste gezicht eerder achteloze snapshots dan geconstrueerde modefoto’s. En, volgens velen, eerder kunst dan reclame.

Langzaam glipt Teller, in navolging van Mario Testino, de kunstwereld in. Hij exposeerde in Tate Modern en het MoMA. Toch blijven veel van zijn foto’s een commercieel doel dienen. Juergen Tellers blote kont in de serie Louis XV mag dan ‘vernieuwend’ genoemd worden; uiteindelijk moet die kont gewoon klanten naar de kledingzaak lokken. Dat een dergelijke campagne aanslaat, lijkt bijzonder, maar vertelt meer over de vermoeidheid van mooie plaatjes bij de glossy’s, dan over de moed van de fotograaf. Tellers esthetische chaos vormde begin jaren negentig een dankbare afwisseling met de gladde valse-lach-fotografie uit de modebladen van de jaren tachtig. In dat opzicht is Teller geen baanbreker, maar een adept van de volgende glossy trend.

Hij zou het vast ontkennen. Sinds enige tijd heeft de fotograaf namelijk een Missie. Hij schaart zich achter de feministen en hun strijd tegen het traditionele schoonheidsideaal. In een interview fulmineert hij: ´De meeste modefotografie is gemaakt door homoseksuele mannen die vrouwen op hun manier sexy vinden. Wat zoveel betekent als: totaal niet sexy voor de heteroseksuele man.´ Vrouwen worden volgens Teller afgebeeld als poppen en, in zijn woorden: ´Wie wil er nou een pop neuken?´ Teller wil mensen van vlees en bloed tonen en niet ´een plastic ding dat een of andere homoseksueel heeft bedacht.´ In zijn foto’s wil hij een alternatief bieden voor de geairbrushte esthetiek in de modeglossy´s.

Vooralsnog wordt Tellers Missie geslikt als zoete koek. Maar, hoe alternatief zijn zijn beelden nou werkelijk? Tellers modellen mogen dan figureren in onconventionele omgevingen en poses – gekruld om de poten van een televisiekast, hangend over een tafelrand – hun schoonheid blijft uitermate conventioneel. Ze voldoen aan alles wat traditioneel als ´begeerlijk´ of ‘esthetisch’wordt beschouwd. Neem de fotoserie met topmodel Lily Cole. Als zeemeermin poseert ze op een rots: slank, stevig, met een gave huid, de rots op de meest suggestieve plek en een stoutemeisjesgeile blik. Andere omgevingen die Teller voor de naakte Cole heeft bedacht: een gekreukt limonaderoze laken waarop ze is uitgestrekt (denk: amateuristische pornofilm), een zanderig achterafpaadje waar ze ongemakkelijk ligt en de fotograaf van onderaf aankijkt (denk: gebruikt en gedumpt). In zekere zin is Cole de ultieme pop: naakt, uitdrukkingsloos en gewillig in elke door Teller gewenste pose te kijk gezet.

‘Conventionele denkbeelden over schoonheid worden door Juergen Teller genadeloos onderuit gehaald’, stelt een aankondiging van de tentoonstelling in de Haarlemse Hallen. Jazeker, Teller speelt met beelden en contexten, maar hij spreekt zeker geen nieuwe taal. Teller behaagt. Hij toont beroemde mensen, fonkelende juwelen en glimmende tassen. De vrouwen zijn altijd mooi en altijd lustobject. Hij rommelt in de glossy marges, maar blijft er uiteindelijk braafjes binnen. Teller mag dan in zijn serie Louis XV trots zijn sluitspier laten zien, het plaatje wordt afgemaakt door een beeldschone vrouw. En haar sluitspier krijgen we dan weer niet te zien. Voorvechter van onconventionele schoonheid? Ode aan vrouwen van vlees en bloed? Ongelooflijk, maar hij komt er mee weg.

© Sarah Meuleman | Vrij Nederland, december 2008

Door Sarah Meuleman

Roem. Voor altijd leven. En dat mensen je naam onthouden. Een grootse carriere begint op een school met ambitieuze leerlingen, veeleisende docenten, lokalen die barsten van de muziek, kantines waar woest op de tafels wordt gedanst en beenwarmers, heel veel beenwarmers. Dat was zo’n beetje de boodschap van de film Fame, het verhaal over de leerlingen van de High School of Performing Arts in New York. Maar toen regisseur Alan Parker in 1980 met zijn feel good-film de wereld veroverde, waren de huidige leerlingen van de Londonse BRIT School nog niet eens geboren.

Toch staat deze Britse middelbare school vandaag bekend als dé broedplaats voor muzikaal talent. Amy Winehouse, Katie Melua, Kate Nash, Leona Lewis, Adele: jonge zangeressen met een internationale carriere. Zij startten hier in Croydon, een grauwig voorstadje van London. Ergens tussen de drukke kruispunten, belwinkels en Indiase take-aways staat de BRIT school. Kleiner dan je zou verwachten, voor bijna duizend leerlingen. Het schoolplein is verlaten. Hier en daar staan wat plukjes pubers te praten. Dit is de enige state school in Engeland waar leerlingen zich, naast het reguliere vakkenpakket, kunnen specialiseren in disciplines als muziek, dans, musical of theater. En dat alles voor de schamele jaarlijkse contributie van veertig pond. Een schril contast met de astronomische bedragen die middelbare kunstacademies in de privé-sector vragen. Maar die worden dan ook geacht veel beter te zijn. Tien jaar geleden meldden zich bij BRIT school vooral jongeren uit gezinnen die de privé-scholen niet konden betalen. Vandaag is dat anders; elke zichzelf serieus nemende tiener met een beetje creatieve ambitie wil naar de BRIT school. En de vraagt blijft groeien. Sinds het wereldwijde succes van enkele oud-leerlingen en de bijhorende media-aandacht, zal het aantal aanmeldingen voor komend schooljaar een veelvoud zijn van vorig jaar. En zo kan het gebeuren dat in een klassenmaatschappij als Engeland ook de rijkeren gretig hengelen naar een plaatsje voor hun getalenteerde kroost op een state school.

De poorten van BRIT school staan niet zomaar open voor pottenkijkers. Ik word opgewacht door Arthur Boulton, de man die beslist wie erin komt, en vooral wie niet. Met zijn forse lichaam, kale hoofd, strakke blik en uitpuilende ogen maakt hij een intimiderende indruk. Ooit was Boulton manager van Flowerpower-zanger Donovan (bekend van de anti-oorlogs-hit Universal Soldier), maar sinds de oprichting in 1991 is hij betrokken bij BRIT school. Officieel leert hij de oudere leerlingen omgaan met de zakelijke kant van het vak. Officieus is hij waakhond van de school en een belangrijke link met de platenbusiness. De norse Willy Wonka van de BRIT school laat me weten dat er een route voor me is uitgestippeld én een tijdschema. Daar moet ik niet van proberen afwijken, zoveel is duidelijk. Ik krijg een chaperon aangewezen en voor ik het goed en wel besef, ben ik compleet embedded.

Mijn chaperon is een lange, magere, pukkelige puber die luistert naar de naam Ashley. Hij studeert Visuele kunst en design. Verlegen wijst hij naar de flatscreen boven de balie waar een van zijn filmpjes wordt vertoond: een flitsende reclame voor BRIT School met hippe kleuren en een wel erg flaterende foto van Arthur Boulton. In vijfvoud. En bespied ik daar in Boultons blik zowaar een zweem van trots?

—

We wandelen door een wirwar van gangen en trapjes. Enkele pogingen Ashley van me af te schudden, mislukken en als ik ergens te lang draal, duikt de bloeddoorlopen blik van Arthur om de hoek. Ashley vertelt braaf dat de school zowat alles biedt wat leerlingen nodig hebben om zich voor te bereiden op een carrière in de creatieve industrie. Niet alleen voor het voetlicht, maar ook erachter. Technische, productionele of media-ondersteuning: alles komt hier aan bod. De indrukwekkende theaterzaal wordt door de leerlingen zelf gerund. Ashley legt uit: ´Iedereen leert verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen aandeel. De school probeert zoveel mogelijk een kopie te zijn van The industry.´

Ah – The industry. Het woord wordt niet zonder ontzag uitgesproken. The industry is: de muziekindustrie, de platenmaatschappijen, de management bureaus. Zij die beslissen welk schijfje wordt geperst, hoe het wordt gedistribueerd en hoe vaak gedraaid. Zij die je kunnen maken of breken. En zij die de BRIT school voor een gedeelte financieren. Veel van de technische aparatuur in de school is betaald door het Britisch Record Industry Trust, een fonds dat wordt gespekt door grote platenlabels als EMI en Warner Bros. Meer dan zes miljoen euro hebben ze inmiddels in de school gepompt. Een fikse investering die weinig opbracht. Tot Katie Melua en Amy Winehouse, Leona Lewis en de successen na haar. De investering van The industry werpt haar vruchten af en zal dat ongetwijfeld blijven doen. Want de geldschieters uit het Britisch Record Industry Trust zitten op de eerste rij bij het scouten van nieuw schooltalent.

—

Zomaar een klaslokaal in BRIT school op zomaar een dag. Het lokaal is lelijk. Op de vloer: grijs kantoortapijt. Aan het plafond: zielloze tl-lampen. De plastic lessenaars zijn tegen de wand geschoven en het is er druk: overal zwermen tieners. Een jongen met vet haar en gitaar zit gehurkt op de grond. Hij begeleidt een mollig Indiaas meisje bij haar geaarzelde ballade. Ergens boven schalt een uitbundig koor. Her en der klinkt een schreeuw. Overal zitten leerlingen op elkaar, aan elkaar, tussen elkaars benen, in elkaars armen. Ze groeten en zoenen met theatrale uitbundigheid. Ze dragen kleurige make-up, gekke hoedjes, skinny jeans en kekke rokjes. Maar vooral: heel veel platte balerinaschoentjes (op z’n Amy Winehouse) en, o jazeker: beenwarmers. Het ronkt er van de energie. Alles wiebelt, schudt, humt, klapt, zwabbert, rent, lacht. Er heerst een kakafonie van gekwebbel en gezang. Her en der plingt een pianonoot, snaart een gitaar, piept een versterker. Hoe anders dan de jongensschool waar Chris (16) eerst zat: ´Dat was een privé-school. Alleen jongens en uniform met blazer. Het was er streng en deprimerend. Ik werd tot niets aangemoedigd of uitgedaagd. En ik had geen enkele uitlaatklep. Hier ben ik tenminste vrij om te zijn wie ik wil zijn,´ vertelt hij en gaat door met het stemmen van z’n viool.

Hoewel, vrij. De school gaat prat op haar strikte beleid. Aan schoolbellen doen ze niet. Elke leerling wordt geacht zélf de tijd in de gaten te houden. Immers: ´Als je laat bent in The industry krijg je geen tweede kans,´ aldus Ashley. Na drie waarschuwingen word je zonder pardon de school uit gezet. ´Waar was je?´vraagt een blonde lerares aan een wat slungelige jongen in zwart regenjack. Hij krimpt en mompelt een onverstaanbaar excuus. ´Nooit meer, akkoord?´ Hij knikt en haalt z’n elektrische gitaar uit de kist.

Op een tafeltje aan de kant zit Chloe (17), een elfjesachtige verschijning met disproportionele zonnebril. Ik vraag haar waarom ze voor BRIT School heeft gekozen. Chloe, in duizelingwekkend speedy Welsh-Engels: ‘Ik wilde verder met mijn muziek. Hoe eerder, hoe beter. Maar van mijn ouders mocht ik pas op m’n zestiende weg uit Birmingham om hier te studeren.’ Later wil ze koste wat kost singersongwriter worden en platen maken. ‘Ze nemen je talent hier serieus, begrijp je wat ik bedoel? Je krijgt hier wiskunde en geschiedenis, maar een uur later zit je weer achter je gitaar. En niemand kijkt daarvan op. Op mijn vorige school werd ik buitengesloten. Ik was anders. Maar op de BRIT school is iedereen anders. Een jongen hier kleedt zich graag als meisje; daar doet niemand moeilijk over. De sfeer is stimulerend en very loving.’ Je kunt je afvragen of de veilige, loving omgeving van BRIT school de leerlingen wel voorbereidt op de bikkelharde wereld daarbuiten. Nathaniel (17), een grote zwarte jongen met muts op het hoofd en dikke Nikes onder z’n trainingspak: ‘Natuurlijk is de school een fijne, veilige omgeving. Daarom blijven de meeste leerlingen er ook zo lang hangen. BRIT school is een zeepbel. Maar wel een hele goede.’

Vandaag bereiden de leerlingen zich voor op een optreden in de Londonse National Portrait Gallery. De spanning is voelbaar. Alle nummers passeren de revue, leerlingen bespelen elkaars instrumenten. Chloe neemt plaats achter de conga´s. Niet echt haar ding. Verveeld staat ze een beetje op de trommel te tikken, zich verschuilend achter die grote zwarte glazen. ´You can be anything,´ zingt een zwart meisje zoet. De leerlingen aan de kant klappen en zingen mee. ‘Anything you wanna be.’ Alles is mogelijk. Oeverloos optimisme en tomeloze ambitie voeren de boventoon op de BRIT school. Maar intussen zijn op de muziekvloer de kwellingen niet te tellen. Meer dan genoeg ik-ben-zestien-en-dat-valt-niet-mee-liedjes. Zestien in een dozijn. Maar dan mag Chloe. De zonnebril gaat uit. Ze neemt plaats achter de microfoon in het midden van het lokaal en met de arrogante achteloosheid van een Winehouse en de stevigheid van Adele zingt ze haar soulvolle liedje. De leerlingen vingerknippen het ritme mee. En ik betrap me op de gedachte: wordt Chloe de next big thing?

—

Krap bemeten is het raamloze kantoor van directeur Nick Williams. Er past net een bureau in. En toch werkt hier de man die honderden creatieve pubers onder z´n hoede heeft. Geen sinecure. ´Ik maak me voortdurend zorgen over ze,’ lacht hij zuur. ‘Maar dat hoort bij de baan, toch?´ Directeur Williams is een charismatische verschijning: grijs met een jongensachtige charme, innemende bruine ogen. Een groter contrast met de waakhond is haast niet denkbaar. Williams praat makkelijk, maar zijn antwoorden zijn afgewogen. Zijn taal staat bol van de wollige termen: potential, educational concerns en broader balanced schooling. Maar is BRIT School voor de doorsnee leerling niet gewoon een alternatief voor talentenjachten als Idols en X-Factor? Williams: ‘Absoluut niet! Wij zijn hier om leerlingen te helpen hun potentieel te ontplooien. Meer niet. We moedigen ze niet aan om deel te nemen aan talentenjachten of wekenlang vrij te nemen om de derde heks van rechts te spelen in de volgende Harry Potterfilm.’ Okee, maar de school organiseert wél een eigen talentenjacht onder de naam BRIT Idol. En de talrijke bezoekjes van sterren als Kylie Minogue, de gratis toegang voor leerlingen tot de prestigieuze BRIT Awards; draagt dat alles niet bij aan het glamour-gehalte? Williams schudt z’n hoofd: ‘Het gaat hier om educatie, niet om een beetje plezier maken. Ik wil dat mensen zich realiseren dat wat wij onze studenten bieden geen overbodige luxe is. Het Engelse onderwijs wordt gegijzeld door een conservatieve mentaliteit. Het is hopeloos verouderd. Eén op de vier banen in London en één op de vijf in Engeland speelt zich af in de creatieve sector. En toch wordt de betekenis van creatieve vakken consequent onderschat. Het kan en het moet creatiever. Laat BRIT school een voorbeeld zijn voor andere scholen.’ Creatieve opleidingen zijn populair onder pubers. Maar vreest Williams niet dat de populariteit van zijn school jongeren om de verkeerde redenen aantrekt? Dat steeds meer tieners zich aanmelden om net zo beroemd te worden als Amy of Adele? Weer hoofdschuddend: ‘De BRIT school is geen Fame-academy. Je onderschat onze jonge mensen. Misschien zijn er een paar die gaan voor de roem, maar dat is een piepklein percentage. Als leerlingen voor deze school kiezen, is het in de eerste plaats om de kwaliteit van ons onderwijs.’

Het klinkt prachtig, maar oud-leerling Adele denkt er heel anders over: ‘Iedereen op de Brit School wil beroemd worden,´ vertelt ze. ‘Daar twijfel ik niet aan.’ Zangeres Adele heeft inmiddels van de roem geproefd. Na haar successen in Europa, wordt ze op dit moment gelanceerd in de Verenigde Staten. Volgende week keert Adele terug naar haar school, maar wel mooi met een cameraploeg van CBS Sunday Morning in haar kielzog. Haar band, met oud-klasgenoten op gitaar en basgitaar, tourt straks in een bus door Amerika. Adele: ´Dat klinkt leuker dan het is. Ik reis veel, maar ik stop alleen om op te treden en zie dus noppes. Als je het mij vraagt, is roem een valstrik. Als je doorbreekt, komt er zoveel op je af. Het is vermoeiend en dodelijk saai tegelijk. Je praat de hele dag over jezelf. Je verliest perspectief. En het is ontzettend eenzaam. Je drinkt om los en grappig te zijn en om meer jezelf te kunnen zijn. Ik begrijp dat roem mensen naar drank en drugs doet grijpen. Dit was waar ik ooit van droomde en nu ik het beleef, kan ik het niet bevatten. Hoe minder ik erover nadenk, hoe beter.´ De hype rond BRIT school vindt ze onzin: ´Het is ontzettend stom. De school is al fucking jaren open, er zijn duizenden studenten afgestudeerd en er zijn er zeven doorgebroken. Kom op, get real!´

Maar realiteitszin is niet wat de BRIT leerlingen drijft. Hun ronkende energie komt voort uit de droom die op de BRIT school net iets dichterbij lijkt. Waakhond Boulton: ‘Jonge mensen vertrouwen ons hun dromen en hun toekomst toe. Wij mogen ze niet tekort doen. Dat begint bij een goede selectie. We laten leerlingen alleen toe als hun passie oprecht is. Als ze zich willen specialiseren in dans, willen we weten op welke amateurscholen ze gezeten hebben, waar ze eerder danslessen hebben gevolgd. Is muziek je passie, dan moet je noten kunnen lezen, anders kom je er niet in. En je ambitie moet grenzeloos zijn. Zou je een moord begaan voor een plekje op deze school, willen we weten. Vergeet niet dat Amy Winehouse in 2000 afstudeerde. Leona Lewis in 2001. Zij hebben na de school eerst jarenlang moeten timmeren aan de weg voordat de doorbraak kwam. Kijk, techniek en inzicht kunnen we aanleren. We kunnen leerlingen wapenen tegen de haaien in de branche. Maar alleen met toewijding en doorzettingsvermogen zullen ze het redden.’

—

Bij het afscheid reikt de jonge Ashley me nog snel een mapje aan. Ik open het: keurig visitekaartje, cv, cd. ´Later als ik rijk en beroemd ben, wil ik iets terug doen voor de school,’ zegt hij nog. En zijn gezicht straalt. Deze school mag dan in alle toonaarden ontkennen een Fame-academy te zijn, of een Idols of X-factor; de verlangenmachine draait er op volle touren. Voor altijd leven. En dat mensen je naam onthouden. Voor de leerlingen van BRIT school lijkt alles mogelijk. En wie neemt ze dat af?

© Sarah Meuleman | Vrij Nederland, 2008

Door Sarah Meuleman

Zittend op een bankje dreunt de jonge dichter opzwepende zinnen de zaal en de wereld in. Begeesterd beschrijft hij Jeruzalem, de stad die hij als Palestijn nooit langer dan een dag kan bezoeken. Het publiek is laaiend enthousiast: een zwart-witgeruite sjaal wordt omhoog gehouden, de Palestijnse vlag wappert. Onder het scherm verschijnt zijn naam: ‘Stem Tamim al-Barghouti, bel…’ De blitse televisiecontext vervreemdt en verbleekt bij de woorden van de declamerende dichter.Prince of Poets heette de tv-show die de Ara­bische wereld wekenlang in zijn greep hield. 5.400 Dichters uit verschillende Ara­bische landen meldden zich en uiteindelijk streden vijf finalisten om de titel en de prijs van 270.000 dollar. Miljoenen televisiekijkers zagen via Arabische satellietzenders hoe Tamim al-­Barg­houti voordroeg. Hij won niet, maar hij werd wel een internationaal idool. Op internet werd hij uitgeroepen tot ‘ware winnaar’. Zijn poëzie werd omschreven als ‘te politiek voor de jury’. En toen televisiezender Al Jazee­ra hem verzocht zijn werk voor te dragen, werd die uitzending door maar liefst zestig miljoen mensen bekeken. Opnamen van zijn voordrachten galmen vandaag de dag door taxi’s, auto­bussen en winkelcentra in de Palestijnse gebie­den en omstreken. ‘Er zijn zelfs ring­tones,’ vertelt hij breed lachend.

Macht

Over de Prince of Poets-show zwijgt hij liever. ‘Ik kan er niets positiefs over zeggen en ik wil vermijden dat mensen mijn kritiek interpreteren als bitterheid over het feit dat ik niet heb gewonnen. Voor mij was meedoen met Prin­ce of Poets slechts een middel. Deelname aan de wedstrijd met alles wat erbij hoort: zo’n oriëntalistisch decor, het commentaar van een jury. Voor mij voelde dat als de prijs die ik moest betalen om miljoenen televisiekijkers warm te maken voor poëzie.’

Voor zijn optreden in Prince of Poets was Barg­houti (29) al een bekend dichter; hij is de zoon van de Egyptische schrijfster Radwa Ashour en de beroemde Palestijnse dichter Mourid al-Barghouti. Barghouti studeerde politicologie in Egypte en promoveert nu op een onderzoek naar de Arabische identiteit. Het enorme succes van het gedicht ‘In Jeru­za­lem’ komt hard aan. Barghouti fronst: ‘Het verwart me. Vijftienjarigen leren mijn gedicht op school. Dat brengt een enorme verantwoordelijkheid mee.’

Jazeker, verantwoordelijkheid, maar ook macht. Barghouti, fel: ‘Nee, macht heb ik niet. Macht bestaat niet. Niemand heeft meer dan lichaam en geest. Er bestaan geen sultans, koningen of presidenten. Zij bekleden die functies omdat de collectieve verbeelding van een groep mensen dat zo wil. Ook ik ben het resultaat van de fantasie van al die mensen die me willen zien voordragen. Macht is niets meer dan een effect van collectieve verbeelding.’

Populistisch

Tamim al-Barghouti praat zoals hij voordraagt: beheerst, gedreven, soms zelfs dwingend. Een jongeman die gewend is dat er naar hem wordt geluisterd. Zijn missie lijkt te slagen: moderne poëzie is ongekend populair onder jong en oud in de Ara­bische landen.
Welke rol speelt je eigen poëzie in die opleving?

‘Daarop zijn verschillende antwoorden mogelijk. Eén: we beleven een historisch moment waarop een grote groep mensen in het Mid­den­-Oosten behoefte heeft aan een boodschap van hoop en die vindt in mijn poëzie. Twee: mijn poëzie vaart mee in de slipstream van het Idols-format of past goed bij de emoties die ik als Palestijnse kandidaat nu eenmaal oproep. Dan is er nog die derde mogelijkheid: dat ik gewoon een goede dichter ben. De komende jaren zie ik als een test: pas wanneer ik dit nieu­we territorium voor de poëzie kan verdedigen, ben ik ervan overtuigd dat die derde mogelijkheid waar is. De tijd moet het uitwijzen.’

Kwamen je politiek geladen gedichten in de commerciële context van ‘Prince of Poets’ wel tot hun recht?
‘Natuurlijk! Poëzie is in essentie niets anders dan spreken. Goede poëzie kan door iedereen begrepen worden. Ik vertrouw volledig op het oordeel van mijn publiek. Mijn lezers en luisteraars bepalen of iets goed is. Ik vertrouw ze en volg ze, hoe gevaarlijk dat ook klinkt.’ Klinkt vooral populistisch.

‘Ik begrijp dat je dat zegt, maar je moet die uitspraak zien binnen de hedendaagse context van het Midden-Oosten, waarin de bevolking extreem kwetsbaar is. Politieke beslissingen hebben hun weerslag op het persoonlijke leven van de burger. De bezetting van een land als Irak, bijvoorbeeld, bepaalt hoeveel boterhammen er op tafel komen. Politiek bepaalt welke zoon zijn vader kan zien, wie vrij is en wie niet. Maar het wrange is: de gemiddelde burger heeft daar geen invloed op. De houding van de huidige machthebbers is: Jullie zijn het niet waard om naar te luisteren. Vroeger kon er weinig gezegd worden, tegenwoordig is de teneur: jullie, het volk, zeggen wat jullie willen; wij, de politici, doen wat wij willen.’

Zing-sprekend steekt hij zijn betoog af: ‘Laat de politiek aan de politici, zeggen ze. Laat de literatuur aan de intellectuelen, zeggen ze. Laat de poëzie aan de grote dichters. Bemoei je vooral nergens mee. Dus: in het gehele huidige Midden-Oosten leeft een bevolking die zich volstrekt waardeloos en machteloos voelt. Juist die machteloosheid drijft mensen tot wanhoopsdaden en zelfmoordaanslagen. In mijn poëzie wil ik de wanhopigen laten weten dat ze hun leven wél waard zijn. Dat ze de mogelijkheid hebben om te oordelen en te kiezen. Dus als ik in dat streven het risico loop populistisch genoemd te worden, neem ik dat graag op de koop toe.’

Elitair

De status van poëzie in de Arabische cultuur is voor een westerling moeilijk te vatten. Er heerst een rijke traditie van hoog geëerde dichters. Grote namen als Mahmoud Dar­wish trekken volle zalen. Toch blijft het een elitaire aangelegenheid. De kentering die het programma Prince of Poets teweegbracht, is het toegankelijk maken van poëzie bij meer mensen dan alleen die bovenlaag. ‘De oorspronkelijke betekenis van poëzie is verloren gegaan. Ze is volledig losgezongen van haar publiek. Een select clubje critici bepaalt tegenwoordig wat een goed gedicht is. Ik wil de poëzie weer terugbrengen waar ze hoort: bij het volk.’

Zo beschouwd, is het massale stemmen van de Arabische bevolking op de dichters in Prince of Poets belangwekkend. Hoe poëzie emancipeert, maar misschien ook: hoe televisie emancipeert? Of: hoe het Idols-format wereldwijd het democratische model propageert. Op naar een democratischer poëzie? Barg­houti schudt het hoofd. ‘Het begrip democratie is in het Midden-Oosten bezoedeld, verloren. Mensen zien hoe het werkt: parlementaire verkiezingen maken geen verschil. Demonstraties maken geen verschil. Als je demonstreert, word je, zoals in Palestina gebeurt, neergeknald; of gewoon genegeerd. Het geloof in het moderne seculiere leven dat jullie zo koesteren, is hier morsdood. In het Westen betekent democratie misschien vooruitgang, succes; voor ons betekent het ellende, kinderen die sterven op straat, dood en onderdrukking. En, geloof me, geen enkele onderdrukking kan eeuwig duren, ook de onderdrukking van de Palestijnse bevolking niet.’

‘In Jeruzalem’ is populair tot ver over de betwiste Palestijnse grenzen. Hoe verklaar je dat? Een zuur lachje: ‘Kijk, hoe verschillend de Ara­bische landen ook zijn: niemand houdt van Isra­ël en niemand houdt van de Verenigde Sta­ten. Zo eenvoudig is het. Als Palestijn mag ik niet langer dan één dag in Jeruzalem blijven. Terwijl ik er was, voelde ik haar door mijn vingers glippen. Ik was er en ik was er niet. Dat gevoel heb ik in mijn gedicht beschreven. De stad Jeruzalem behoort toe aan de afwezigen, aan hen die geen toegang hebben tot haar.’

Geloof je dat jouw woorden, schallend uit taxi­ramen en over de toonbanken van Ramallah, een verschil kunnen maken? Barghouti zucht: ‘Gedichten zijn in ieder geval betere handlangers dan geweld. Geweld is een methode die de wil breekt en de levenslust ontneemt. Poëzie doet het tegenovergestelde. Poëzie geeft kracht. Poëzie emancipeert. En dat zeg ik niet als dichter of als pacifist, maar als politicoloog.’

© Sarah Meuleman | Vrij Nederland, 08 feb 2008

Door Sarah Meuleman

W

staat voor Winterson. Genes­teld in een grote stoel voor een brandend haardvuur, kop kruiden­thee bij de hand. We zitten in de kleine rode hoekkamer van haar Lon­dense bovenwoning. Achter de ramen raast de stad voorbij: trendy mensen op weg naar clubs, toeterende auto’s en een zweem van schreeuwerige kerstverlichting. Binnen knet­tert alleen de open haard. Ze is een kleine, spichtige vrouw. Grijze knielange rok, grijs gebreid vest en sprankelende bruine ogen. Zorgvuldig balanceert ze van vraag naar vraag. Ze praat in zangerig-beleefd Brits.

W

 staat voor wonderkind. Een enfant terrible was ze, toen ze op vierentwintigjarige leeftijd literaire faam verwierf met haar semi-autobiografische debuut Oranges Are Not the Only Fruit. Daarin schrijft ze, in de voor haar kenmerkende poëtische stijl, over haar jeugd. Naar eigen zeggen niet geheel waarheids­getrouw: ‘De vrolijke passages heb ík erbij verzonnen.’ Al gauw kreeg Winterson in de media het stempel van arrogante betweter. Ze aarzelde niet om zich in interviews te meten aan schrijvers als Virginia Woolf en om de, naar haar smaak, mindere goden genadeloos af te kraken. Een legendarisch boos bezoekje aan een kritische journalist droeg alleen maar bij aan haar haaibaaienimago. Dat er negatief over haar geschreven werd, kon ze vroeger niet verdragen.

Inmiddels ligt die tijd zo’n twintig jaar en niet minder dan vijftien boeken achter haar. Wintersons oeuvre bestaat uit succesvolle romans als De passie en Het Powerboek, maar ook verhalenbundels, twee kinderboeken, filmscenario’s en dat ene fitnessboek waar ze liever niet aan herinnerd wordt. Binnenkort verschijnt de Nederlandse vertaling van haar nieuwe roman De stenen goden en in december verzorgt ze in Amsterdam de prestigieuze Belle van Zuylen Lezing. De cryptische titel van haar lezing: The Cup, the Knife, the Compass and the Remedy. Over de inhoud wil ze nog niet veel kwijt. Maar het gaat over kunst, dat wil ze wel vertellen. En dan steekt ze toch bevlogen van wal.

‘Kunst is een onmisbare levensbehoefte,’ vertelt ze, elk woord in de zin nadrukkelijk articulerend. ‘Het is net zo belangrijk als eten, drinken, slapen. Kunst is geen luxe! Geen extraatje voor als het goed gaat met de wereld. Anderzijds kan kunst nooit een onderdeel zijn van de kapitalistische samenleving. Kunst functioneert namelijk niet zoals de wereld vandaag hoort te functioneren. Kunst laat zich niet leiden, opjagen of kanaliseren. Juist daarin schuilt haar grote kracht.’Maar kunst laat zich probleemloos verhandelen.’Jazeker, en Michelangelo had vijf paleizen en Shakespeare was bepaald geen armoedzaaier. Niks mis daarmee. Maar het gaat over meer dan kopen en verkopen; kunst is een volstrekt aparte categorie. Het risico bestaat dat kunst als markt wordt opgeslokt door de wetten van de economie. Alle kapitalistische samenlevingen hebben een ding gemeen: wat ze niet kunnen vernietigen, lijven ze in. Als ze dat lukt, houdt kunst op te bestaan. Kunstenaars zijn vrije geesten. Ze denken op een volstrekt eigen manier, zijn niet afhankelijk van pensioenplannen en hoeven geen verantwoording af te leggen aan een werkgever.’Kunst als vlucht?‘Precies. Kunst is een uitweg. Tegengif. Kijk eens rond: onze geesten zijn collectief vastgeketend aan het computerscherm. Dat vind ik beangstigend. Alles werkt volgens de vierentwintiguurseconomie. Maar ik schrijf in mijn eigen tempo. Nog nooit heb ik een contract getekend voor een ongeschreven boek. Ik weigerde dat te doen toen ik arm was en ik weiger het nog steeds. Ik zou me een slaaf voelen.’

W

 staat voor Woorden. De woorden die in haar laatste boek De stenen goden hebben plaatsgemaakt voor beelden. In de futuristische maatschappij die ze in het boek beschrijft, zijn de letters vervangen door iconen of zelf iconen geworden. Elke letter verwijst slechts naar een paar specifieke woorden. De veelheid aan betekenissen is in het boek verloren gegaan: P staat voor Parkeermeter, S staat voor Solo (een eenpersoonsvoertuig gedreven door zonne-energie). Maar ook: F staat voor Fuck it, althans in de taal van het rebelse hoofdpersonage Billy Crusoe. Winterson: ‘Onze cultuur raakt beetje bij beetje vericoniseerd. Plaatjes worden belangrijker dan woorden. Beelden hebben de toekomst. Als je je realiseert dat de gealfabetiseerde samenleving relatief nieuw is, dat pas rond de helft van de negentiende eeuw de bevolking op grote schaal begon te lezen en te schrijven, wordt het gevaar alleen maar reëler. Want ontwikkelingen die razendsnel opkomen, kunnen net zo snel weer verdwijnen.’

Een ongeletterde toekomst?
‘Ja, als je erover nadenkt, is die vericonisering een stap terug naar de Middeleeuwen. Dat bedoel ik niet negatief. Maar het is anders en we moeten nadenken over wat de gevolgen daarvan kunnen zijn.’Maatschappelijke verruwing, misschien? Minder ruimte voor subtiliteit?‘In veel opzichten worden we ruwer, onbeschaafder. Op technologisch terrein hebben we natuurlijk vooruitgang geboekt, maar ik weet niet of je hetzelfde kunt zeggen over onze sensitiviteit, over onze creativiteit en verbeeldingskracht. Het feit dat we wasmachines en iPods hebben, betekent niet dat onze zinnen verfijnd zijn.’ Ze pauzeert, kijkt naar het vuur, zucht. ‘Misschien zijn we wel afgestompt. Ik weet het niet. Misschien zijn we, in marxistische zin, te veel gefocust op onze dierlijke behoeften en verliezen we de menselijke behoeften uit het oog. Kunst is er niet om mensen te leren lezen, kunst is waar je mee kennismaakt nadat je hebt leren lezen en schrijven.’

Wat betekenen woorden voor u?
‘Woorden zijn de meest geavanceerde middelen om complexe en genuanceerde emoties en gedachten over te brengen. Als je de woorden niet hebt om iets uit te drukken, valt het veel moeilijker te begrijpen. Maar dat geldt ook voor gevoelens: als je niet de woordenschat bezit om emoties uit te drukken, zullen die emoties zelf langzaamaan verschrompelen en sterven. En dat is precies wat er nu aan de hand is. We worden steeds minder flexibel in ons denken. Neem bijvoorbeeld de televisie: de woordenschat die daar gebezigd wordt, is dramatisch beperkt. Zelfs op de BBC praat iedereen in soundbites. Wat verloren gaat, is de complexiteit van argumenten. Je raakt gewend aan een denkniveau dat nergens meer wordt uitgedaagd. Een boek lezen, is al gauw te ingewikkeld. Een kwestie als het Midden-Oosten valt niet in soundbites te vatten en dus haken de mensen af. Wanneer je die redenering doorvoert, kom je tot een onontkoombare conclusie: als onze taalkennis blijft slinken, zullen steeds meer mensen de wereld minder goed begrijpen.’

W

 staat voor waarheid. De waarheid van haar streng gelovige adoptieouders die niet de hare was. Winterson groeide op in het Britse dorpje Accrington, haar vader was predikant, beide ouders waren fundamentalistische aanhangers van de pinkstergemeenschap. Tot haar zestiende stond ook Winterson te prediken op straathoeken. Toen werd ze verliefd op een vrouw en brak met haar pleegouders. Ze herinnert zich vooral de onverschilligheid die het wereldbeeld van haar ouders behelsde. Welke problemen haar ouders ook ondervonden; er was altijd de zekerheid van de wederopstanding. Altijd die tweede kans. In haar woorden: ‘Het idee dat de wereld zou vergaan, was voor mijn ouders helemaal niet beangstigend.’ Wel voor Winterson. De stenen goden toont een wereld op de rand van de ecologische teloorgang. Toch krijgt ook Wintersons wereld, ironisch genoeg, een tweede kans. Aan de basis van het boek ligt de vraag: wat als we een nieuwe planeet zouden ontdekken waar we als mensheid opnieuw kunnen beginnen? Planet Blue is de naam van Wintersons planeet-van-de-tweede-kans. Wintersons Blue New World flitst van de nabije toekomst naar de achttiende eeuw naar vijfenzestig miljoen jaar geleden. Met hetzelfde, zich herhalende verhaal en hetzelfde tragische liefdeskoppel in de hoofdrol. Om te besluiten met de veelzeggende zin: ‘Alles draagt het stempel van wat het ooit is geweest.’ ‘De stenen goden’ is zonder meer een boek-met-een-boodschap. ‘Jazeker. Dat is de predikant in me die toch naar buiten wil treden om haar boodschap te verspreiden. Ik wil de wereld verbeteren.’

Wat heeft u ertoe aangezet dit thema te behandelen?
‘Teleurstelling, denk ik. Teleurstelling in deze eeuw. Stiekem dacht ik dat de eenentwintigste eeuw prachtig zou worden, ik ging het jaar 2000 optimistisch in. Things were looking good. Wie had in 2000 kunnen vermoeden dat er zeven jaar later grote geloofsoorlogen zouden worden gevoerd en dat de ecologische problematiek desastreuze vormen zou aannemen?’ Ze buigt voorover: ‘Wat de ecologische problematiek vandaag uniek maakt, en daar gaat De stenen goden over, is dat ons eco-?systeem uit balans is. De gevolgen daarvan zijn niet te overzien. Ik ben ter voorbereiding van het boek in de materie gedoken en de cijfers zijn gruwelijk. Een nucleaire oorlog valt misschien nog net te voorkomen. Misschien. Maar ik weet eerlijk waar niet of de mensheid de huidige milieuproblemen zal overleven.’

Uw roman beschrijft een doemscenario.
‘Ja, maar tegelijk is het realistisch. De meeste mensen hebben geen flauw idee hoe erg we eraan toe zijn. Dat intrigeert me: hoe kan het dat we als mensheid erin slagen alle goede uitvindingen om te keren in een marteling voor onszelf? We hebben zoveel goede ideeën en passen ze vervolgens toe om onze levens om zeep helpen. We zijn zelfdestructief. En zij die denken dat het allemaal wel losloopt, zijn dom. Echt. Voor hen is de maan waarschijnlijk van roomkaas en de wereld plat.’

Maar wat drijft u om hier een boek over te schrijven?
‘Ik wil mijn betrokkenheid tonen. Is dat niet wat schrijvers doen? In hun verbeelding zoeken ze betrokkenheid bij beschadigde plekken. En onze wereld is een beschadigde plek. Dit voelde voor mij als het juiste moment om erover te schrijven. En als het aan mij ligt, besteed ik de rest van mijn dagen aan het schrijven van betrokken boeken over actuele maatschappelijke kwesties.’

Predikant Winterson verspreidt haar boodschap in wereldwijde bestsellers?
‘Nee, want dan zou ik een thriller als De Da Vinci Code moeten schrijven. Kijk, Dan Brown is vast een aardige kerel, maar het is me allemaal te simpel. Zulke simpele dingen heb ik niet in de aanbieding. Ik lees Harry Potter voor aan mijn pleegkinderen, maar J.K. Rowling kan niet het hoogtepunt van de literatuur zijn. Het is eenvoudigweg niet goed genoeg. En toch zullen veel meer mensen haar boeken lezen. Als miljoenen mensen mijn boek zouden willen lezen, zouden ze het kopen. Dat is dus niet zo.’

Misschien is het toch een idee om uw boodschap Potteriaans over te brengen aan de massa in een even groots als toegankelijk boek?
‘O, maar die boeken bestaan al. Ze zijn griezelig en hebben namen als Mein Kampf.’

Verdraagt het merendeel van de lezers geen complexe materie?
‘Kunst voor de massa bestaat niet. Echt niet. Het grote publiek is misschien vandaag de dag geïnteresseerd in Andy Warhol, maar niet toen hij pas begon te schilderen. Elke kunstenaar begint met een klein publiek. Pas na de dood kan de mythe ontstaan.’

Is dat geen paradox: in uw optiek is kunst een levensbehoefte, maar tegelijkertijd niet bedoeld voor de massa?
‘Tja, voor kunst moet je moeite doen. We leven in een switch-on-society, alles moet met een druk op de knop geregeld zijn. Het zijn passieve tijden en een activiteit als lezen kost de meeste mensen te veel moeite. Dat betekent het einde van de literatuur en de poezie.’ Ze neemt een slok, blijft even stil. Dan, fronsend: ‘Ik suggereer daarmee niet dat mensen dom zijn, maar dat hun niets geleerd wordt. Wat we moeten doen, is zorgen voor beter onderwijs. Hoe willen we lezers verder brengen dan het niveau van twaalfjarigen als het taalgebruik op televisie dat van een twaalfjarige niet overstijgt?’

W

 staat voor wetenschap. Een levenslange fascinatie van Winterson. En in deze sciencefictionroman – een etiket dat ze overigens verafschuwt – kan ze die passie voor de wetenschap botvieren. Winterson: ‘Ik ben echt een verbind-de-puntjes-met-elkaar-persoon. Altijd nieuwsgierig naar dingen die ik niet ken; ik wil weten hoe ze in elkaar zitten. Tegelijkertijd denk ik niet dat die kennis me dichter bij de waarheid brengt. Maar goed, ik heb een abonnement op New Scientist, dus blijkbaar blijf ik heimelijk verwachtingen koesteren.’ Een hoofdrol in ‘De stenen goden’ is weggelegd voor robot Spike, de beeldschone vrouwelijke humanoïde aan wie de wereld haar politieke beslissingen zal overlaten. Een plausibel scenario? ‘Als wij mensen niet langer voor onszelf denken, zullen computers het voor ons doen. Uiteindelijk zullen we niet alleen de kleine berekeningen, maar ook de grote beslissingen aan computers overlaten. Geen twijfel mogelijk. En dan noemen we het “objectieve besluitvorming”. Geloof me, we zijn slechts een stap verwijderd van een computer die ons adviseert of we een land wel of niet moeten opblazen. Geen schuldgevoel: objectieve besluitvorming.’

De verhalen die u schrijft, worden altijd onderbroken, ze zijn zelden lineair. Ook in deze roman verspringt u in tijd en ruimte. Waarom?
‘Ik wil dat de lezer er zich bewust van is dat ze leest. Dat die stopt en nadenkt. Onze geest is een labyrint: er bestaat geen begin, geen midden en geen eind. Al zijn de meeste verhalen zo opgebouwd. Maar de verhaalvorm blijft ook in mijn werk belangrijk. Verhalen zijn als vliegende tapijten: ze nemen je mee naar andere plekken, zowel emotioneel als imaginair. Het samenspel tussen de woorden op papier en de menselijke verbeelding is een spannende chemische combinatie.’

Wel eens verliefd geworden op een van uw personages?
‘Zo vaak! Het kan niet anders. Als je als auteur niet verliefd wordt op je personages, blijft het schrijven een louter theoretische exercitie. Het mooie aan die liefdesrelatie is echter dat je, als het boek klaar is, net zo makkelijk weer out of love raakt. En personages komen niet maanden later in het holst van de nacht op je voordeur kloppen, schreeuwend: “Je zei dat je voor altijd van me zou houden!”’ Ze schaterlacht. ‘Het is een uiterst comfortabele manier van liefhebben.’

Schrijft u in essentie steeds hetzelfde verhaal in een andere vorm of bent u als auteur telkens op zoek naar nieuwe verhalen?
‘Beide. Die twee zijn niet onverenigbaar. Ik geloof dat je als schrijver een centrale preoccupatie hebt, maar die kun je van zoveel verschillende kanten belichten, dat het steeds een nieuw verhaal wordt.’

Maar het blijft fantasie.
‘Onzin! Verhalen zijn echt! Kunst is echt. Net zo echt als deze stoel of deze tafel. Misschien zelfs échter. We weten inmiddels dat dit alles niets meer is dan een hoopje atomen dat net dicht genoeg bij elkaar zit om vast van vorm te lijken. Dus ik zie niet waarom fantasie minder echt zou zijn. Het speelt zich gewoon af in een andere dimensie.’

W

 staat voor wereld. Een wereld op de rand van vernietiging. Een wereld waaraan Winterson haar steentje wil bijdragen met haar boeken. En met het eigen kruidenierszaakje onder haar woning. Een winkel vol kasten die uitpuilen met fraai versierde jampotjes, op kleine schaal geproduceerde olijfolie en biologische pasta’s. Het zaakje is een lust voor het oog van de voorbijganger. Voor Winterson is het een statement: een aankacht tegen de macht van multinationals. Maar zo zoet als haar nostalgische winkeltje is, zo bitter is de toekomstboodschap van haar boek. ‘

De stenen goden’ is donker van toon, pessimistisch zelfs.
‘Misschien. Het is een noodsignaal, maar ik geloof dat we een kans hebben. Het is zoals een van mijn personages zegt: “De geschiedenis van de mensheid is geen zelfmoordbriefje, maar een verslag van onwaarschijnlijke overleving.” Misschien schuilt in die onwaarschijnlijkheid de donkere toon van het boek. Het is maar hoe je het bekijkt.’En wat zal dit boek in het Grote Geheel betekenen?‘Het is iets kleins. Het is een lucifer, een kaarsje. Maar ik voel me niet machteloos. Zodra je je machteloos voelt, you’re fucked. Want dat is precies wat de machthebbers voor ogen hebben. Ze willen ons op dat wankele evenwicht houden: we moeten ons nét belangrijk genoeg voelen, maar ook nét betekenisloos genoeg zodat we geen macht proberen uit te oefenen. Maar dit boek, dit winkeltje, dit is wat ik kan doen en ik doe het. En als we allemaal zoiets zouden doen, kan er een wonder gebeuren.’

Meer dan hopen op een wonder zit er niet in.
‘Ach, wonderen gebeuren. Ons verhaal is nog niet afgelopen.’

© Sarah Meuleman | Vrij Nederland, 18 dec 2007

]]>